Trong mọi cuộc tranh luận lớn của xã hội, sẽ luôn có một thời điểm mà con người buộc phải đối mặt với một câu hỏi khó hơn chính bản thân sự kiện đang diễn ra. Quyết định hủy kết quả thi tốt nghiệp THPT 2026 tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang và tổ chức thi lại toàn bộ các môn đã đặt ra một câu hỏi như vậy. Tranh luận bề mặt xoay quanh việc có nên hủy kết quả hay không, có nên cho thi lại hay không, học sinh có đáng được cảm thông hay phải chịu trách nhiệm. Nhưng tất cả những câu hỏi ấy cuối cùng đều quy về một vấn đề duy nhất: công bằng thực sự là gì?
Con người thường có xu hướng đồng nhất công bằng với sự bình đẳng về hậu quả. Khi một sai phạm xảy ra, nhiều người cho rằng cách xử lý công bằng nhất là tất cả những người có liên quan đều phải chịu cùng một kết quả. Nếu cả một điểm thi bị hủy kết quả thì mọi học sinh đều phải thi lại. Nếu kỳ thi đã không còn hợp lệ thì không ai được giữ thành quả của mình. Lập luận ấy nghe rất hợp lý, bởi nó tạo ra cảm giác không có bất kỳ ngoại lệ nào và không có ai được ưu ái. Tuy nhiên, điều hợp lý về mặt cảm xúc chưa chắc đã là công bằng về mặt bản chất. Bởi công bằng chưa bao giờ được định nghĩa bằng việc mọi người cùng chịu một hậu quả, mà bằng việc mỗi người chỉ phải chịu hậu quả tương xứng với trách nhiệm của mình.
Đây là một nguyên tắc đã tồn tại từ rất lâu trong tư duy pháp lý của nhân loại. Một xã hội văn minh không kết tội con người chỉ vì họ xuất hiện ở hiện trường của một sai phạm. Người ta kết luận trách nhiệm dựa trên hành vi, ý chí và mức độ tham gia của từng cá nhân. Người trực tiếp gây ra hậu quả không thể được đánh giá ngang bằng với người chỉ vô tình bị cuốn vào hậu quả ấy. Người cố ý không thể được đối xử giống người vô ý. Người chủ mưu không thể nhận cùng một mức trách nhiệm với người bị lợi dụng. Nếu tất cả đều bị xử lý như nhau chỉ vì cùng xuất hiện trong một sự kiện, thì đó không còn là công bằng mà là sự đơn giản hóa để đổi lấy cảm giác nghiêm khắc.
Chính vì thế, điều khiến dư luận chia rẽ không nằm ở việc có nên xử lý sai phạm hay không. Hầu như không ai phủ nhận rằng một kỳ thi quốc gia, nếu đã bị làm sai lệch ở mức mất đi tính khách quan, thì không thể được coi là hợp lệ. Một kỳ thi không chỉ đánh giá kiến thức mà còn là nền tảng của niềm tin xã hội. Khi quy trình bị phá vỡ, kết quả dù đúng đến đâu cũng không còn đủ tính chính danh. Nếu Nhà nước vẫn công nhận những kết quả ấy chỉ vì lo ngại hậu quả đối với học sinh, thì thông điệp gửi tới xã hội sẽ là quy chế có thể bị vi phạm miễn là hậu quả đủ lớn để không thể sửa chữa. Điều đó còn nguy hiểm hơn rất nhiều so với việc hủy một kỳ thi.
Nhưng đồng thời, cũng không thể bỏ qua một thực tế rằng quyết định hủy kết quả đã tạo ra những hệ quả rất nặng nề đối với hàng trăm học sinh. Có những em có thể hoàn toàn không biết bất kỳ điều gì về sai phạm. Có những em chỉ bước vào phòng thi như hàng triệu học sinh khác trên cả nước, làm bài bằng chính năng lực của mình rồi trở về nhà với niềm tin rằng kỳ thi đã kết thúc. Nếu những em ấy vẫn phải gánh chịu toàn bộ hậu quả chỉ vì sai phạm của những người có quyền lực hơn mình, thì cảm giác bất công là điều rất dễ hiểu. Bởi trong nhận thức tự nhiên của con người, người gây ra lỗi phải là người chịu trách nhiệm lớn nhất đối với hậu quả của lỗi đó.
Từ đây xuất hiện một quan điểm phản biện rất mạnh. Nhiều người cho rằng học sinh ở độ tuổi thi tốt nghiệp THPT không còn là trẻ em. Các em đã đủ khả năng nhận thức đúng sai và phải chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Nếu biết có gian lận mà vẫn tham gia, nếu biết có sai phạm mà vẫn im lặng để hưởng lợi, thì không thể tự nhận mình là nạn nhân. Thậm chí, có ý kiến còn cho rằng nếu tổ chức thi lại thì phải để sang năm sau nhằm bảo đảm các em không có thêm một cơ hội mà những thí sinh khác không có.
Đó là một lập luận đáng suy nghĩ, nhưng điều quyết định giá trị của lập luận ấy lại nằm ở một giả định rất quan trọng: học sinh thực sự biết điều gì đã xảy ra.
Đây chính là điểm mà rất nhiều cuộc tranh luận hiện nay vô tình bỏ qua. Trong pháp luật, không ai bị coi là có lỗi chỉ vì người đó được hưởng lợi từ một hành vi sai trái. Muốn quy trách nhiệm, phải chứng minh được mối liên hệ giữa người đó với hành vi vi phạm. Nếu một học sinh biết trước đề thi, chủ động sử dụng đề thi, trao đổi đáp án hoặc thông đồng với người tổ chức thì trách nhiệm của em ấy gần như không còn phải bàn cãi. Nhưng nếu sai phạm diễn ra ở khâu tổ chức, quản lý đề, coi thi hoặc chấm thi mà học sinh không hề biết, thì việc quy kết rằng các em "đã để gian lận diễn ra" là một bước nhảy logic rất lớn. Một người không thể ngăn cản điều mà họ không biết, càng không thể bị coi là đồng phạm chỉ vì họ không tố giác một sự việc mà họ không hề nhận thức được.
Tuy nhiên, điều đó cũng không đồng nghĩa với việc mọi học sinh đều vô can. Một xã hội trưởng thành không thể vận hành trên giả định rằng tất cả học sinh đều ngây thơ đến mức không biết bất kỳ điều gì. Nếu điều tra chứng minh có những em biết rõ sai phạm, chủ động hưởng lợi hoặc cố ý che giấu để bảo vệ lợi ích của mình, thì trách nhiệm của các em là có thật và cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn. Sự cảm thông không thể trở thành lá chắn để phủ nhận trách nhiệm cá nhân. Nhưng cũng chính vì vậy mà trách nhiệm ấy càng phải được xác định bằng chứng cứ chứ không phải bằng suy đoán.
Điều đáng nói là trong những vụ việc liên quan đến các kỳ thi quy mô lớn, việc cá thể hóa trách nhiệm gần như không phải lúc nào cũng thực hiện được. Khi sai phạm đã lan rộng đến mức làm mất tính hợp lệ của cả một điểm thi, cơ quan quản lý rất khó xác định chính xác bài thi nào bị ảnh hưởng, học sinh nào được hưởng lợi và học sinh nào hoàn toàn không liên quan. Đó là lý do vì sao giải pháp hủy toàn bộ kết quả và tổ chức thi lại được lựa chọn. Đây không phải là vì tất cả học sinh đều có lỗi, mà vì hệ thống không còn đủ khả năng tách biệt đúng - sai ở cấp độ từng cá nhân.
Nhìn từ góc độ quản trị công, đây là một nghịch lý rất đau đớn. Để bảo vệ công bằng cho toàn xã hội, hệ thống đôi khi buộc phải chấp nhận tạo ra sự bất lợi đối với một số cá nhân có thể vô tội. Nếu giữ nguyên kết quả, những người có thể đã hưởng lợi từ sai phạm sẽ được công nhận thành tích không chính đáng, còn những thí sinh khác sẽ mất niềm tin vào sự công bằng của kỳ thi quốc gia. Nếu hủy toàn bộ kết quả, những học sinh không có lỗi lại phải gánh chịu hậu quả mà họ không gây ra. Dù lựa chọn phương án nào, cũng sẽ có những người bị thiệt thòi.
Chính vì thế, điều quyết định tính chính danh của quyết định không chỉ nằm ở bản thân việc hủy kết quả, mà còn nằm ở cách Nhà nước phân bổ trách nhiệm sau khi quyết định ấy được ban hành. Nếu học sinh phải thi lại, thì những người trực tiếp tạo ra sai phạm phải chịu những hậu quả nghiêm khắc hơn nhiều. Không chỉ là kiểm điểm hay rút kinh nghiệm, mà phải là những chế tài tương xứng với mức độ phá hoại niềm tin xã hội mà họ đã gây ra. Một kỳ thi quốc gia không chỉ liên quan đến tương lai của vài trăm học sinh, mà còn liên quan đến niềm tin của hàng triệu gia đình vào sự công bằng của nền giáo dục. Khi niềm tin ấy bị tổn hại, hậu quả không thể chỉ được đo bằng số lượng bài thi bị hủy.
Điều xã hội cần nhất sau những vụ việc như thế này không phải là những tuyên bố khẳng định quyết tâm xử lý nghiêm, mà là sự minh bạch đến tận cùng. Người dân cần biết sai phạm cụ thể là gì, xảy ra ở đâu, ảnh hưởng đến mức nào, vì sao không thể giữ lại bất kỳ phần kết quả nào, vì sao phải thi lại tất cả các môn và trách nhiệm của từng cá nhân sẽ được xử lý ra sao. Chỉ khi mọi mắt xích đều được giải thích rõ ràng, công chúng mới có thể phân biệt đâu là một quyết định khó nhưng cần thiết, và đâu là một quyết định được đưa ra để bù đắp cho những lỗ hổng của quản lý.
Có một câu nói nổi tiếng của triết gia Aristotle rằng công bằng là đối xử bình đẳng với những người giống nhau và đối xử khác nhau với những người khác nhau theo đúng mức độ khác biệt của họ. Đó có lẽ cũng là tinh thần mà mọi hệ thống pháp luật hiện đại đều hướng tới. Công bằng không phải là buộc tất cả mọi người cùng chia sẻ một hậu quả. Công bằng là nhận diện đúng ai đã tạo ra hậu quả ấy, ai đã góp phần vào nó, ai đã hưởng lợi từ nó và ai chỉ là người vô tình bị cuốn vào vòng xoáy của những quyết định nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình.
Một kỳ thi có thể được tổ chức lại. Một kết quả có thể được làm lại. Nhưng nếu xã hội đánh mất niềm tin rằng trách nhiệm luôn được phân chia tương xứng với lỗi của từng người, thì cái mất đi sẽ lớn hơn rất nhiều so với một kỳ thi. Khi ấy, điều bị tổn hại không còn là điểm số hay tấm bằng tốt nghiệp, mà là niềm tin vào chính khái niệm công bằng - nền tảng quan trọng nhất để bất kỳ xã hội pháp quyền nào có thể tồn tại và phát triển.
Comments