Chiều nay tôi bỗng nổi hứng thèm một cốc trà sữa. Đặt Grab xong, tôi chạy xuống sảnh lấy đồ rồi vui vẻ xách lên nhà. Đúng lúc đi ngang qua sân chung của khu tập thể, tôi vô tình nghe hai bà hàng xóm đang trò chuyện. Một người nói với người kia rằng bọn trẻ bây giờ yêu đương sớm lắm, còn con Xuân Mai nhà này thì chẳng biết gì cả, ngày nào cũng chỉ cắm mặt vào sách vở. Nghe qua thì đó chỉ là một câu chuyện rất bình thường, thậm chí còn mang màu sắc tự hào của một người mẹ khi nhắc đến con mình. Kiểu khen ấy ở Việt Nam không hiếm. Nhiều bậc phụ huynh vẫn thường chứng minh con mình ngoan bằng cách khẳng định rằng con chỉ biết học, không yêu đương, không quan tâm đến những chuyện của tuổi mới lớn. Tôi cũng không có ý định bàn về việc khoe con hay cách giáo dục trong từng gia đình. Điều khiến tôi suy nghĩ lại nằm ở một khía cạnh hoàn toàn khác.
Tôi không làm chuyên ngành truyền nhiễm mà làm ung thư, nhưng trong quá trình hành nghề, tôi vẫn có cơ hội gặp những bệnh nhân trẻ tuổi nhiễm HIV hoặc mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Mỗi lần như vậy, tôi lại nhận ra rằng hình ảnh của các em gần như không giống với định kiến mà xã hội vẫn thường gán cho nhóm người có nguy cơ. Có em là học sinh giỏi nhiều năm liền, có em rất ngoan ngoãn và lễ phép, có em lớn lên trong những gia đình nền nếp mà bất kỳ ai nhìn vào cũng nghĩ rằng đó là một đứa trẻ "không thể nào". Ngược lại, cũng có những bạn trẻ từng bị thầy cô hoặc hàng xóm đánh giá là nghịch ngợm, ham chơi, yêu đương sớm nhưng lại hoàn toàn khỏe mạnh. Trong y học, nguy cơ không được quyết định bởi việc một người có ngoan hay không, mà bởi hành vi và quan trọng hơn cả là mức độ hiểu biết của họ về những nguy cơ mà mình có thể gặp phải. Thế nhưng ngoài xã hội, rất nhiều người vẫn vô thức đánh đồng hai khái niệm ấy, coi sự ngoan ngoãn như một tấm lá chắn tuyệt đối trước những vấn đề liên quan đến tình dục.
Có lẽ đây là một trong những ngộ nhận phổ biến nhất của nhiều gia đình Việt Nam. Không ít cha mẹ tin rằng nếu con mình chỉ biết học thì sẽ không yêu, nếu không yêu thì sẽ không quan hệ tình dục, và nếu không bao giờ nhắc đến tình dục thì những nguy cơ liên quan cũng sẽ không xuất hiện. Chính vì suy nghĩ đó mà giáo dục giới tính thường bị xem là điều nhạy cảm, thậm chí là điều không nên nói đến vì sợ "vẽ đường cho hươu chạy". Đáng tiếc là cơ thể con người không vận hành theo mong muốn của người lớn. Đến tuổi dậy thì, sự thay đổi về nội tiết, tâm sinh lý và cảm xúc là điều hoàn toàn tự nhiên. Các em vẫn sẽ tò mò, vẫn sẽ rung động, vẫn sẽ đặt ra những câu hỏi về cơ thể mình và về giới tính. Nếu gia đình không trả lời, các em sẽ tự tìm câu trả lời ở nơi khác. Internet, mạng xã hội hay bạn bè sẽ trở thành người thầy thay thế, nhưng những người thầy ấy không phải lúc nào cũng mang đến kiến thức đúng. Khi khoảng trống trong giáo dục được lấp đầy bằng những thông tin sai lệch hoặc méo mó, hậu quả đôi khi chỉ xuất hiện sau một quyết định tưởng như rất nhỏ.
Điều đáng tiếc là hệ thống giáo dục của chúng ta lại đang dành quá nhiều thời gian cho việc trang bị kiến thức để vượt qua các kỳ thi mà chưa dành sự quan tâm tương xứng cho những kỹ năng cần thiết để một con người bước vào cuộc sống. Tôi từng gặp không ít học sinh có thể giải thành thạo những bài toán khó, nhớ chính xác các phản ứng hóa học hay các công thức vật lý phức tạp nhưng lại không biết HIV lây truyền qua những con đường nào, không hiểu vì sao bao cao su vẫn là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, không biết phải xử trí ra sao khi xảy ra phơi nhiễm và cũng chưa từng được giải thích đầy đủ về khái niệm đồng thuận trong quan hệ tình dục. Những điều đó nghe qua có vẻ rất xa lạ với trường học, nhưng thực chất lại là kiến thức giúp bảo vệ sức khỏe và tương lai của một con người. Một điểm mười môn Toán có thể mở ra cánh cửa vào đại học, nhưng sẽ không giúp một cô gái tránh được một lần mang thai ngoài ý muốn hay giúp một chàng trai biết phải làm gì sau một hành vi có nguy cơ lây nhiễm HIV.
Điều khiến tôi trăn trở nhất là rất nhiều bậc phụ huynh vẫn đang cảm thấy yên tâm chỉ vì con mình ngoan. Họ cho rằng đứa trẻ chỉ biết học thì sẽ không bao giờ rơi vào hoàn cảnh nguy hiểm, trong khi thực tế, điều bảo vệ con người chưa bao giờ là sự ngây thơ mà là kiến thức. Một người trẻ có thể mắc sai lầm không phải vì họ hư hỏng mà vì họ thiếu thông tin, vì họ quá tin người, vì họ không biết cách từ chối hoặc đơn giản là không hiểu hành vi nào đang đặt mình vào nguy cơ. Những sai lầm ấy đôi khi chỉ diễn ra một lần duy nhất nhưng hậu quả có thể theo họ suốt phần đời còn lại. Khi đứng trước một bệnh nhân trẻ tuổi, điều khiến bác sĩ day dứt không chỉ là căn bệnh mà còn là cảm giác rằng giá như em ấy được ai đó giải thích sớm hơn, được học đầy đủ hơn hoặc được chuẩn bị tốt hơn cho những tình huống rất bình thường của cuộc sống.
Tôi không cho rằng giáo dục giới tính là khuyến khích trẻ yêu sớm hay quan hệ tình dục sớm. Đó là một cách hiểu đã tồn tại quá lâu và khiến nhiều người né tránh một chủ đề vốn dĩ rất cần được nói đến. Giáo dục giới tính trước hết là giáo dục về cơ thể, về sức khỏe sinh sản, về sự tôn trọng bản thân, về quyền được từ chối, về cách nhận biết nguy cơ và bảo vệ chính mình. Cũng giống như việc dạy trẻ đội mũ bảo hiểm không phải để khuyến khích trẻ gặp tai nạn, hay dạy trẻ bơi không phải để khuyến khích trẻ nhảy xuống sông, việc trang bị kiến thức về tình dục an toàn không phải để thúc đẩy các em quan hệ sớm mà để các em biết cách bảo vệ mình nếu một ngày nào đó phải đối diện với những tình huống ấy.
Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên nhìn nhận lại khái niệm "đứa trẻ ngoan". Một đứa trẻ ngoan không nên được định nghĩa bằng việc không biết gì về tình dục, mà bằng việc biết đủ để không tự đặt mình vào nguy hiểm, biết tôn trọng người khác, biết chịu trách nhiệm với hành vi của mình và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết. Tri thức không làm mất đi sự trong sáng của tuổi trẻ. Ngược lại, chính tri thức mới là điều giúp các em bước qua tuổi trẻ một cách an toàn và trưởng thành. Trong rất nhiều trường hợp, điều quyết định tương lai của một đứa trẻ không phải là em ấy giải được bao nhiêu bài toán khó, mà là em ấy có đủ hiểu biết để bảo vệ chính mình trước những thử thách rất đời thường của cuộc sống hay không.
Comments