Có lẽ sẽ không quá lời nếu nói rằng lịch sử của văn minh cũng là lịch sử của những chiếc mặt nạ. Con người nguyên thủy dùng đất, than và khoáng chất để vẽ lên khuôn mặt trong các nghi lễ. Người Ai Cập cổ đại kẻ mắt không chỉ để làm đẹp mà còn như một biểu tượng của quyền lực và thần tính. Những chiếc mặt nạ trong kịch Hy Lạp không chỉ giúp diễn viên hóa thân thành nhân vật mà còn nhắc nhở rằng đời sống vốn luôn là một sân khấu. Đến thời hiện đại, chiếc mặt nạ không còn được làm bằng gỗ hay bằng đồng. Nó được làm bằng mỹ phẩm, bằng quần áo, bằng học vị, bằng địa vị xã hội, bằng những bức ảnh đã qua chỉnh sửa, bằng những lời giới thiệu hào nhoáng và bằng vô số hình ảnh mà con người cẩn thận lựa chọn để thế giới nhìn thấy.
Trang điểm, xét cho cùng, chưa bao giờ chỉ là mỹ phẩm. Nó là biểu tượng của một bản năng sâu xa hơn nhiều: bản năng kiến tạo một phiên bản của chính mình mà ta tin rằng sẽ được người khác yêu mến hơn.
Nếu chỉ nhìn hiện tượng này bằng lăng kính đạo đức, chúng ta sẽ dễ rơi vào những kết luận đơn giản như "trang điểm là giả tạo" hay "đẹp tự nhiên mới là đẹp". Nhưng triết học luôn nghi ngờ những câu trả lời quá dễ dàng. Điều đáng suy nghĩ không phải là con người có đeo mặt nạ hay không, bởi gần như tất cả chúng ta đều đang đeo một chiếc mặt nạ nào đó. Điều đáng suy nghĩ là tại sao một sinh vật luôn khao khát được là chính mình lại phải dành quá nhiều thời gian để trở thành một người khác.
Carl Gustav Jung gọi chiếc mặt nạ ấy là Persona. Theo ông, Persona là khuôn mặt xã hội mà mỗi người xây dựng để có thể thích nghi với thế giới. Nó không phải là sự dối trá hoàn toàn. Nó là một phần cần thiết của đời sống. Không ai bước vào phòng mổ với cùng cách cư xử như khi ngồi ăn cơm với gia đình. Không ai nói chuyện với khách hàng bằng giọng điệu giống hệt khi tâm sự với người bạn thân nhất. Chúng ta thay đổi cách biểu đạt bản thân tùy theo hoàn cảnh, và điều đó giúp xã hội vận hành.
Nhưng Jung cũng cảnh báo về một nguy cơ lớn hơn nhiều: con người có thể đồng nhất bản thân với Persona. Chiếc mặt nạ ban đầu chỉ là công cụ để giao tiếp, nhưng dần dần lại trở thành toàn bộ bản sắc. Người diễn viên quên mất mình chỉ đang diễn. Người lãnh đạo quên mất mình cũng có quyền yếu đuối. Người nổi tiếng quên mất mình được phép bình thường. Người phụ nữ quên mất mình vẫn có giá trị khi gương mặt không còn lớp trang điểm. Khi ấy, bi kịch không còn là việc người khác bị đánh lừa, mà là chính bản thân người đeo mặt nạ cũng không còn biết đâu mới là con người thật của mình.
Đó là nghịch lý đầu tiên của bản chất con người: chúng ta tạo ra chiếc mặt nạ để bảo vệ bản ngã, nhưng cuối cùng lại đánh mất bản ngã bên trong chiếc mặt nạ ấy.
Jean-Paul Sartre đi xa hơn khi cho rằng con người luôn sống dưới ánh nhìn của kẻ khác. Chỉ cần có một người nhìn mình, ta lập tức trở thành một đối tượng trong thế giới của họ. Ánh nhìn ấy không chỉ quan sát mà còn phán xét, định nghĩa và xếp loại. Từ khoảnh khắc đó, con người bắt đầu sống không còn hoàn toàn cho chính mình nữa mà còn cho hình ảnh của mình trong ý thức của người khác.
Có lẽ vì thế mà phần lớn những điều chúng ta gọi là "tự do" thực ra chỉ là những lựa chọn đã được điều chỉnh bởi kỳ vọng xã hội. Chúng ta nói mình thích một kiểu quần áo, nhưng liệu ta có còn thích nó nếu không ai nhìn thấy? Chúng ta nói mình muốn đẹp hơn vì bản thân, nhưng liệu mong muốn ấy có còn mạnh mẽ đến thế nếu loài người không có gương, không có máy ảnh và không có ánh mắt của người khác? Đó là câu hỏi mà rất ít người đủ can đảm để tự trả lời.
Trang điểm vì thế không đơn thuần là tô điểm khuôn mặt. Nó là nỗ lực điều chỉnh cách thế giới sẽ diễn giải sự tồn tại của mình. Điều đáng nói là thế giới hiện đại đã biến nỗ lực ấy thành một vòng lặp không có điểm dừng.
Ngày nay, mỗi con người không chỉ sống mà còn phải quản lý hình ảnh của chính mình. Hồ sơ xin việc, tài khoản mạng xã hội, ảnh đại diện, hồ sơ hẹn hò, những dòng trạng thái, những bức ảnh du lịch, những thành tích được chia sẻ... tất cả hợp lại thành một phiên bản được tuyển chọn cẩn thận. Chúng ta không còn chỉ sống cuộc đời của mình mà còn phải liên tục biên tập cuộc đời ấy trước khi công bố với công chúng.
Nhà triết học Byung-Chul Han cho rằng xã hội hiện đại không còn là xã hội của sự cưỡng bức mà là xã hội của sự trình diễn. Không ai bắt buộc chúng ta phải liên tục xây dựng hình ảnh, nhưng chúng ta tự nguyện làm điều đó vì sợ bị lãng quên. Sự tồn tại dần được đo bằng mức độ hiển thị. Nếu không được nhìn thấy, ta có cảm giác mình không tồn tại. Chính vì vậy, chiếc mặt nạ không còn là ngoại lệ mà đã trở thành điều kiện mặc định của đời sống.
Đây chính là nghịch lý thứ hai: con người càng có nhiều công cụ để biểu đạt bản thân thì lại càng khó bộc lộ bản thân một cách chân thực.
Chưa bao giờ con người có nhiều phương tiện giao tiếp như hôm nay, nhưng cũng chưa bao giờ sự cô đơn lại trở thành một đại dịch toàn cầu. Chưa bao giờ chúng ta có nhiều bức ảnh của chính mình đến thế, nhưng cũng chưa bao giờ nhiều người lại cảm thấy xa lạ với khuôn mặt thật của mình đến vậy. Chưa bao giờ việc thể hiện cảm xúc dễ dàng đến thế, nhưng cũng chưa bao giờ những cảm xúc thật lại khó xuất hiện đến vậy.
Martin Heidegger từng phân biệt giữa tồn tại đích thực và tồn tại phi đích thực. Phần lớn con người, theo ông, sống trong trạng thái bị cuốn theo "người ta". Người ta nghĩ thế này. Người ta thích thế kia. Người ta cho rằng cái đẹp phải như vậy. Người ta bảo thành công là thế nọ. Cuối cùng, cả cuộc đời được định hướng bởi một chủ ngữ vô hình mang tên "người ta". Điều kỳ lạ là không ai thực sự biết "người ta" là ai, nhưng gần như tất cả đều sợ không giống "người ta".
Có lẽ đó mới là chiếc mặt nạ lớn nhất mà nhân loại từng tạo ra. Không phải lớp phấn trên khuôn mặt. Không phải bộ quần áo hàng hiệu. Không phải những tấm bằng treo trên tường. Mà là một đời người được xây dựng để đáp ứng kỳ vọng của một đám đông vô danh.
Nietzsche từng viết rằng con người không sinh ra để trở thành bản sao của người khác, nhưng xã hội lại rất giỏi trong việc sản xuất những cá thể giống nhau. Điều này chưa bao giờ đúng như trong thời đại của các thuật toán. Chúng ta được khuyến khích "hãy là chính mình", nhưng đồng thời lại bị dẫn dắt bởi những chuẩn mực về ngoại hình, thành công, hạnh phúc và cả cách thể hiện cá tính. Kết quả là hàng triệu con người đều cố gắng trở nên khác biệt bằng cùng một phương pháp. Họ theo đuổi sự độc nhất bằng cách sao chép cùng một hình mẫu.
Ở đây, trang điểm chỉ là một ẩn dụ. Hôm nay người ta trang điểm cho khuôn mặt. Ngày mai người ta trang điểm cho lý lịch. Ngày kia người ta trang điểm cho đạo đức. Có những người luôn phải tỏ ra tử tế. Có những người luôn phải tỏ ra thông minh. Có những người luôn phải tỏ ra hạnh phúc. Có những người luôn phải tỏ ra thành công. Xã hội hiện đại không chỉ sản xuất mỹ phẩm, mà còn sản xuất vô số loại mỹ phẩm dành cho bản ngã.
Điều đáng buồn là mọi lớp trang điểm đều cần được duy trì. Một khuôn mặt phải được dặm lại. Một hình ảnh phải liên tục được cập nhật. Một danh tiếng phải được bảo vệ. Một vai diễn phải tiếp tục được diễn. Con người vì thế ngày càng mệt mỏi không phải vì lao động để sống, mà vì lao động để duy trì hình ảnh của mình trước người khác.
Đến cuối cùng, câu hỏi lớn nhất mà triết học luôn đặt ra vẫn quay trở lại: "Tôi là ai?"
Không phải "Tôi trông như thế nào?"
Không phải "Người khác nghĩ gì về tôi?"
Không phải "Tôi có thành công hay không?"
Mà là: nếu lấy đi tất cả những gì tôi đang dùng để giới thiệu bản thân với thế giới: khuôn mặt đã trang điểm, nghề nghiệp, tiền bạc, danh tiếng, học vị, các mối quan hệ, những lời khen, những lượt thích và mọi vai diễn xã hội, thì liệu còn lại điều gì đủ để tôi vẫn nhận ra chính mình?
Đó là câu hỏi đáng sợ nhất, bởi rất có thể sau một đời miệt mài đánh bóng chiếc mặt nạ, điều mờ nhạt nhất lại chính là gương mặt thật.
Có lẽ, tự do không phải là khi con người có quyền đeo bất kỳ chiếc mặt nạ nào mình muốn. Tự do chỉ bắt đầu khi ta có đủ can đảm để tháo nó xuống mà vẫn không cảm thấy xấu hổ về chính mình. Và có lẽ, vẻ đẹp cao nhất cũng không phải là một khuôn mặt hoàn mỹ khiến cả thế giới ngước nhìn, mà là một tâm hồn không cần bất kỳ lớp ngụy trang nào để tin rằng mình xứng đáng được tồn tại.
Comments