BẠO HÀNH GIA ĐÌNH: KHI SỰ IM LẶNG NUÔI DƯỠNG BẠO LỰC

Bộ phim Hàn Quốc As You Stood By mở ra một thực tại quen thuộc đến đau lòng: một người phụ nữ bị bạo hành trong chính ngôi nhà của mình. Không phải một lần, không phải một cơn nóng giận bộc phát, mà là một chuỗi những hành vi lặp đi lặp lại, có tính kiểm soát và dần dần bóp nghẹt cuộc sống của nạn nhân. Điều khiến câu chuyện trở nên ám ảnh không nằm ở những cú đánh, mà ở kết cục: người phụ nữ ấy, cùng với người bạn thân, đã lựa chọn giết người chồng bạo hành như một cách giải thoát cuối cùng. Đây không đơn thuần là một tình tiết kịch tính của điện ảnh, mà là một lát cắt cực đoan của một vấn đề xã hội rất thật – bạo hành gia đình – nơi mà ranh giới giữa nạn nhân và người gây hại đôi khi bị xóa nhòa bởi sự tuyệt vọng kéo dài.

Bạo hành gia đình từ lâu đã được xem là một trong những dạng bạo lực phổ biến nhất nhưng lại khó nhận diện nhất. Khác với những hành vi bạo lực nơi công cộng, bạo hành trong gia đình diễn ra trong không gian riêng tư, nơi đáng lẽ phải là nơi an toàn nhất của mỗi con người. Chính sự riêng tư này lại trở thành lớp vỏ che chắn, khiến bạo lực tồn tại âm thầm, kéo dài và khó bị can thiệp. Nhiều người vẫn mặc định rằng bạo hành là những hành vi mang tính thể chất như đánh đập hay gây thương tích, nhưng trên thực tế, nó còn bao gồm cả bạo hành tinh thần, bạo hành kinh tế và kiểm soát xã hội. Một lời sỉ nhục lặp đi lặp lại, một sự kiểm soát tài chính, hay việc cô lập nạn nhân khỏi các mối quan hệ xã hội cũng có thể gây ra những tổn thương sâu sắc không kém gì bạo lực thể chất.

Để hiểu được vì sao bạo hành gia đình tồn tại và kéo dài, cần nhìn sâu vào tâm lý của người gây bạo hành. Một quan niệm phổ biến nhưng sai lệch là cho rằng người bạo hành đơn giản chỉ là những người “nóng tính” hoặc “mất kiểm soát”. Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, hành vi bạo lực không phải là sự bộc phát ngẫu nhiên, mà là một công cụ có tính toán nhằm duy trì quyền lực và kiểm soát trong mối quan hệ. Người bạo hành có thể tin rằng họ có quyền quyết định, kiểm soát hoặc “dạy dỗ” đối phương. Niềm tin này không phải tự nhiên xuất hiện, mà thường được hình thành từ quá trình xã hội hóa, nơi mà bạo lực từng được chứng kiến hoặc chấp nhận như một phần của đời sống gia đình. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà cha mẹ giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực có thể học được rằng đó là cách thức bình thường để xử lý xung đột.

Bên cạnh yếu tố học tập từ môi trường, người bạo hành thường có những méo mó trong nhận thức. Họ có xu hướng đổ lỗi cho nạn nhân, giảm nhẹ hành vi của mình hoặc thậm chí tin rằng hành vi bạo lực là cần thiết. Những suy nghĩ như “tôi đánh vì họ làm tôi tức” hay “nếu họ không sai thì tôi đã không làm vậy” giúp họ duy trì hành vi mà không phải đối diện với cảm giác tội lỗi. Cơ chế này trong tâm lý học được gọi là sự hợp thức hóa đạo đức, khi một cá nhân điều chỉnh hệ giá trị của mình để phù hợp với hành vi sai trái. Ngoài ra, các yếu tố như căng thẳng kinh tế, lạm dụng rượu hoặc chất kích thích, và các vấn đề tâm lý như trầm cảm cũng có thể làm tăng nguy cơ bạo lực, nhưng chúng hiếm khi là nguyên nhân duy nhất. Điều quan trọng là nhận ra rằng bạo hành không chỉ là vấn đề của cảm xúc, mà còn là vấn đề của quyền lực và niềm tin.

Nếu tâm lý của người bạo hành phức tạp, thì tâm lý của người bị bạo hành còn phức tạp hơn. Một câu hỏi thường xuyên được đặt ra là: “Tại sao họ không rời đi?” Câu hỏi này, dù mang vẻ hợp lý, lại phản ánh một sự thiếu hiểu biết sâu sắc về những gì nạn nhân phải trải qua. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân không rời đi không phải vì họ muốn ở lại, mà vì họ không còn tin rằng mình có thể thoát ra. Hiện tượng này được gọi là “học được sự bất lực”, khi một cá nhân, sau nhiều lần cố gắng thay đổi tình huống nhưng thất bại, dần dần mất niềm tin vào khả năng kiểm soát cuộc sống của mình. Họ không còn phản kháng, không phải vì họ chấp nhận, mà vì họ tin rằng mọi nỗ lực đều vô ích.

Một yếu tố khác giữ nạn nhân ở lại là sự gắn bó sang chấn. Trong nhiều mối quan hệ bạo hành, hành vi bạo lực không diễn ra liên tục mà xen kẽ với những giai đoạn “bình thường” hoặc thậm chí là yêu thương. Chính sự thay đổi thất thường này tạo ra một dạng phụ thuộc cảm xúc, khiến nạn nhân hy vọng rằng người kia có thể thay đổi. Họ bám vào những khoảnh khắc tốt đẹp hiếm hoi và tự thuyết phục rằng bạo lực chỉ là tạm thời. Ngoài ra, các yếu tố thực tế như phụ thuộc tài chính, trách nhiệm với con cái, và nỗi sợ bị trả thù cũng khiến việc rời đi trở nên khó khăn và nguy hiểm. Trong một số trường hợp, việc cố gắng rời khỏi mối quan hệ còn làm tăng nguy cơ bị bạo lực nghiêm trọng hơn.

Trong bức tranh của bạo hành gia đình, người chứng kiến thường bị bỏ quên, nhưng họ lại đóng một vai trò quan trọng. Người chứng kiến có thể là bạn bè, người thân, hàng xóm hoặc đồng nghiệp, những người nhận ra dấu hiệu bất thường nhưng không can thiệp. Sự im lặng này không phải lúc nào cũng xuất phát từ sự thờ ơ, mà thường là kết quả của nhiều yếu tố tâm lý và xã hội. Một trong những hiện tượng phổ biến là “hiệu ứng người ngoài cuộc”, khi càng nhiều người biết đến một vấn đề, thì mỗi cá nhân càng có xu hướng tin rằng sẽ có người khác hành động thay mình. Ngoài ra, nỗi sợ bị liên lụy, sợ làm xấu đi mối quan hệ hoặc đơn giản là không biết phải làm gì cũng khiến người chứng kiến chọn cách im lặng.

Nguy hiểm hơn, trong một số trường hợp, người chứng kiến không chỉ im lặng mà còn vô tình hợp thức hóa hành vi bạo lực. Những câu nói như “chuyện vợ chồng thì tự giải quyết” hay “chắc phải có lý do thì mới bị như vậy” phản ánh một hệ thống niềm tin xã hội mà trong đó bạo lực được xem là chấp nhận được trong một số hoàn cảnh. Chính những niềm tin này tạo ra một môi trường mà trong đó bạo hành có thể tồn tại và kéo dài mà không bị thách thức.

Ở cấp độ rộng hơn, bạo hành gia đình không chỉ là vấn đề của cá nhân hay gia đình, mà là vấn đề của cả cộng đồng và xã hội. Những định kiến về giới, chẳng hạn như quan niệm rằng đàn ông phải mạnh mẽ và phụ nữ phải chịu đựng, đã góp phần tạo ra một nền tảng cho bạo lực. Khi xã hội coi việc kiểm soát hoặc thậm chí là trừng phạt người bạn đời là điều có thể chấp nhận, thì bạo hành không còn là hành vi lệch chuẩn, mà trở thành một phần của chuẩn mực. Mặc dù nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, đã có các luật và chính sách nhằm phòng chống bạo lực gia đình, việc thực thi vẫn còn nhiều hạn chế. Nhận thức của cộng đồng về các dạng bạo hành phi thể chất còn thấp, và các hệ thống hỗ trợ cho nạn nhân chưa đủ mạnh để tạo ra sự thay đổi đáng kể.

Quay trở lại với câu chuyện trong As You Stood By, điều khiến bộ phim trở nên ám ảnh không phải là hành vi giết người, mà là con đường dẫn đến hành vi đó. Khi một người bị đặt trong tình trạng bạo lực kéo dài, không có lối thoát và không nhận được sự hỗ trợ, họ có thể bắt đầu nhìn nhận những giải pháp cực đoan như là lựa chọn duy nhất. Đây là điểm mà ranh giới giữa nạn nhân và người gây hại trở nên mong manh. Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là việc hiểu không đồng nghĩa với việc chấp nhận. Những hành vi cực đoan có thể được giải thích bởi hoàn cảnh và tâm lý, nhưng không thể được xem là giải pháp.

Để giải quyết vấn đề bạo hành gia đình, cần có một cách tiếp cận toàn diện, không chỉ tập trung vào xử lý hậu quả mà còn phải phòng ngừa từ gốc. Giáo dục về cảm xúc, kỹ năng giải quyết xung đột và bình đẳng giới cần được đưa vào từ sớm, giúp mỗi cá nhân có khả năng nhận diện và xử lý các mối quan hệ không lành mạnh. Hệ thống hỗ trợ cho nạn nhân cần được củng cố, bao gồm các đường dây nóng, nơi trú ẩn an toàn và hỗ trợ pháp lý. Quan trọng không kém là việc thay đổi nhận thức xã hội, để bạo hành không còn bị xem là chuyện riêng tư mà là một vấn đề cần được can thiệp.

Đối với những người làm trong lĩnh vực y tế, vai trò của họ đặc biệt quan trọng. Bác sĩ và nhân viên y tế thường là những người đầu tiên tiếp xúc với nạn nhân, và do đó có cơ hội phát hiện sớm các dấu hiệu bạo hành. Một câu hỏi đúng lúc, một sự quan tâm đúng cách có thể mở ra cơ hội để nạn nhân tìm kiếm sự giúp đỡ. Đồng thời, việc can thiệp vào người gây bạo hành thông qua các chương trình trị liệu tâm lý và kiểm soát hành vi cũng là một phần quan trọng trong việc giảm tái phạm.

Bạo hành gia đình không bắt đầu từ một cú đánh, mà từ những niềm tin sai lệch, những cảm xúc không được kiểm soát và những sự im lặng kéo dài. Nó tồn tại không chỉ vì có người gây bạo lực, mà còn vì có những người không lên tiếng và một xã hội chưa sẵn sàng đối diện với nó. Và nó chỉ có thể kết thúc khi tất cả những yếu tố này thay đổi. Câu chuyện trong As You Stood By nhắc nhở chúng ta rằng khi hệ thống bảo vệ thất bại, con người có thể bị đẩy đến những giới hạn mà chính họ cũng không ngờ tới. Nhưng thay vì chờ đến khi mọi thứ trở nên không thể cứu vãn, điều cần thiết là hành động sớm, hành động đủ và hành động cùng nhau, để ngôi nhà – đúng nghĩa – trở lại là nơi an toàn nhất của mỗi con người.